به ابن هيثم را فقيهان متأخّر مالكي نقل نموده‌اند . از مجموع اين دو گزارش مىتوان ارزيابى دقيقى از مباحث در گرفته بين اين دو ارائه نمود ؛ چرا كه در هر دو گزارش ، استدلال‌هاى فرد مقابل ، به تمامى بيان نشده است . « 1 » در مورد تلاش‌هاى فقهى اسماعيليه قبل از سيطرهء بر افريقا ، اطّلاعات اندكى وجود دارد . « 2 » به نوشتهء ابن هيثم ، أبو عبد الله شيعي - كه نقش مهمّى در به قدرت رسيدن فاطميان داشته است - ، خود ، فردى مطّلع در فقه بوده است . « 3 » همو از فقيهى به نام أفلح بن هارون عبانى به عنوان فردى دانشمند وصاحب تأليف در علم فقه نام مىبرد . « 4 » همان گونه كه پوناوالا اشاره كرده است ، در اين دوره ، اسماعيليان از نظر فقهى ، همان آراى غالب در محلّ أقامت خود را دنبال

--> ( 1 ) . به تازگى سميه همْدانى ، تحليلي از مباحث كتاب المناظرات ارائه نموده است . ر . ك : . " The Dialectic of Power ; Sunni - Shii Debates in Tenth Century North Africa , " Studia Islamica , 2000 , pp : 5 - 21 . . اين نكته قابل توجه است كه در منابع إسماعيلي از ابن هيثم سخنى به ميان نمىآيد وتنها به مناظرهء بين أبو عبد الله شيعي ومخالفانش اشاره مىشود ( تاريخ الخلفاء الفاطميين ، ص 140 ) . ( 2 ) . خشنى از فقيهى به نام محمّد بن محفوظ ( م 306 ) نام مىبرد وبيان مىدارد : « محمّد بن محفوظ . . . من‌أهل لموزة وكان شيعياً من قبل » ( طبقات علماء إفريقية ، ص 92 ) . همچنين ر . ك : تاريخ الخلفاء الفاطميين ، ص 63 . در اين كتاب در ذيل وقايع سال 296 ق ، آمده است : « أبو عبد الله شيعي بعد از فتح قيروان ، محمّد بن عمر مروزى را كه دستى در فقه بر أساس رأى أهل بيت عليهم السلام داشت وبه تشيّع شهرت داشت ، به قضاوت منصوب نمود ( ص 140 ) . ( 3 ) . . Studies in Early Ismailism , p : 101 ( 4 ) . همان ، ص 102 . نكتهء با اهمّيت ديگر اين است كه وى از طريق أبو معشر حلوانى از ملوسى نقل حديث نموده است . ابن هيثم ، در ادامه بيان مىدارد كه وى آثار فقهى فراوانى را استنساخ نموده است . ( همان ، ص 103 ؛ تاريخ الخلفاء الفاطميين ، ص 211 ) . خشنى تنها اشاره‌اى كوتاه به مقام قضاوت أفلح بن هارون در دورهء فاطميان دارد ( طبقات علماء إفريقية ، ص 92 ) .